Aktor, satyryk, mistrz improwizacji i jedna z najjaśniejszych postaci w historii teatru żydowskiego. Jego życie sceniczne stało się nie tylko źródłem śmiechu dla milionów, ale także lustrem tragicznego XX wieku, ze wszystkimi jego wojnami, prześladowaniami i tułaczką, pisze warsawski.eu.
Biografia
Szymon Dzigan urodził się w 1905 roku w Łodzi. Jego ojciec, Mosze Dzigan, był żołnierzem armii carskiej, a rodzina mieszkała w jednej z biedniejszych dzielnic miasta. Od wczesnych lat chłopiec poznał ciężar ubóstwa: z powodu braku pieniędzy Szymon nie otrzymał systematycznego wykształcenia i musiał wcześnie podjąć pracę – najpierw jako uczeń krawca, potem w warsztacie. Mimo ciężkiego życia, od młodości cechował go bystry umysł, spostrzegawczość i wrodzone poczucie komizmu. Na ulicach Łodzi, wśród rynku, fabryk i podwórkowej dziatwy, tworzył improwizowane scenki, parodiował przechodniów, urzędników, a nawet rabinów.
Wszystko zmieniło się w 1927 roku, gdy Szymona zauważył Mosze Broderson – żydowski poeta, dramaturg i reżyser, jeden z najbardziej wpływowych działaczy kultury jidysz tamtych czasów. Broderson właśnie stworzył w Łodzi eksperymentalne kabaret „Ararat” – scenę, gdzie łączyły się satyra, teatr polityczny, pieśń ludowa i awangarda wizualna. Dostrzegł w Szymonie urodzonego komika. Bez formalnego wykształcenia, ale z fenomenalnym wyczuciem sceny, Dzigan od razu wpasował się w atmosferę kabaretu. Właśnie w „Ararat” poznał Szumachera – inteligentnego młodego człowieka o przeciwnym temperamencie. Ich pierwsza wspólna scenka była improwizacją na temat codzienny i już wtedy sala wybuchła śmiechem. Od tej pory rozpoczęła się twórcza przyjaźń, która potrwa ponad 30 lat i przyniesie im międzynarodową sławę.
Duet humorystyczny
Już od 1928 roku duet komediowy zaczął szybko zdobywać popularność wśród publiczności żydowskiej w Polsce. Ich styl sceniczny opierał się na klasycznej zasadzie kontrastu: Szymon Dzigan uosabiał postać energicznego, emocjonalnego, czasem niezdarnego, ale niezwykle radosnego „małego Żyda”. Szumacher był powściągliwym, ironicznym inteligentem, flegmatycznym, wzruszająco poważnym. Razem tworzyli duety humorystyczne, które odzwierciedlały społeczne realia ówczesnego życia żydowskiego – z biedą, strachem, marzeniami i codziennymi paradoksami. Widzowie odnajdywali siebie w ich postaciach. Skecze wyśmiewały nie tylko codzienne życie, ale także ostro poruszały tematy polityki, antysemityzmu, ubóstwa, korupcji urzędników, sprzeczności między starymi tradycjami a nowym światem.
W latach 30. duet aktywnie koncertował w polskich miastach z dużą populacją żydowską – w Warszawie, Krakowie, Lwowie, Białymstoku. Ich występy odbywały się w teatrach, klubach, synagogach, kinach, a nawet w stołówkach robotniczych. Często improwizowali, reagując na bieżące wiadomości polityczne czy wydarzenia tygodnia, co czyniło ich występy niezwykle aktualnymi. W swoich programach łączyli język jidysz ze sceny z dialektami, gestami, tańcem, a czasem i piosenkami.
W 1935 roku otworzyli własny teatr-kabaret w centrum Warszawy – na scenie popularnego wówczas teatru „Nowości”. Tutaj nie tylko występowali, ale tworzyli tematyczne programy z dekoracjami, miniaturami, kostiumami i zespołem aktorskim. Scena stała się dla nich miejscem nie tylko humoru, ale także satyrycznej analizy położenia Żydów w Polsce w okresie międzywojennym.
Jednocześnie duet zaczął występować w filmach jidyszowych, które stawały się coraz bardziej popularne wśród żydowskiej publiczności. Można ich zobaczyć w filmach:
- „Al Khet” (1936) – satyryczna przypowieść, gdzie Dzigan i Szumacher odtwarzają wizerunki „małych grzeszników”, którzy wpadli w groteskowe sytuacje;
- „Freylekhe Kapsonim” (1937) – dowcipna komedia społeczna o dwóch biedakach, którzy udają bogatych spadkobierców;
- „On a Heym” (1939) – film o życiu żydowskich emigrantów, który przedstawiał problemy utraty korzeni i poszukiwania tożsamości.
Druga wojna światowa
Gdy we wrześniu 1939 roku nazistowskie Niemcy najechały na Polskę, Dzigan i Szumacher znaleźli się w krytycznej sytuacji. Ich teatr w Warszawie został zamknięty, żydowska ludność miasta zaczęła być prześladowana, a niemieckie prawa zakazywały kultury jidysz. Wówczas przenieśli się do wschodniej części Polski, okupowanej przez Związek Radziecki. Jednak radziecka kontrola szybko się nasiliła. Mimo oficjalnego ateizmu i podejrzliwości wobec kultury żydowskiej, Dzigan i Szumacher kontynuowali występy. Stworzyli program, który odpowiadał wymaganiom radzieckiej cenzury, ale jednocześnie pozostawał zrozumiały i wzruszający dla żydowskich widzów. Ich dowcipy i satyra przeplatały się teraz z tematami wojny, ewakuacji, utraty domu.
W 1941 roku Dzigana i Szumachera zmobilizowano do polskiej armii generała Władysława Andersa, która formowała się na terytorium Związku Radzieckiego. Ale ich służba okazała się krótka: w systemie radzieckiej nieufności do wszystkiego podejrzanego zostali aresztowani z powodu związków z polskimi emigrantami i otwartej żydowskiej tożsamości. Przez następne cztery lata spędzili czas w łagrach. Tam, wśród ciężkiej pracy, głodu i zimna, Dzigan i Szumacher nie przestali tworzyć. Ich występy stały się oddechem dla żydowskich więźniów, którym humor pomagał przetrwać moralnie. Nawet w najtrudniejszych warunkach Dzigan nie tracił zdolności improwizacji.
Powojenny humor
Po uwolnieniu z sowieckich łagrów w 1946 roku Dzigan i Szumacher wrócili do zrujnowanej wojną Polski. Nie zastali ani swoich teatrów, ani starych widzów – tylko bolesną ciszę po katastrofie. Większość społeczności żydowskiej Warszawy zginęła w nazistowskich gettach, obozach zagłady lub została deportowana. Jednak mimo osobistych strat i głębokiego szoku, artyści postanowili ponownie wyjść na scenę. Dołączyli do projektu stworzenia filmu „Unzere Kinder” – jednego z pierwszych filmów fabularno-dokumentalnych o Holokauście, nakręconego przez polskie studio w języku jidysz. Idea polegała na połączeniu prawdziwych kadrów z żydowskimi sierotami z komediowymi scenami Dzigana i Szumachera, którzy „wyjaśniają” tragedię poprzez zabawę, scenkę, alegorię. „Unzere Kinder” stał się pierwszym i jedynym filmem tamtych czasów, w którym Holokaust został przedstawiony poprzez połączenie dokumentalizmu i satyry. Film planowano pokazywać w kinach w Polsce, USA, Argentynie. Jednak w komunistycznej Polsce lat 50. został szybko zakazany, a taśmy częściowo zniszczono.
Aby zachować swój repertuar, byli zmuszeni wyemigrować do Argentyny – jednego z nielicznych krajów, gdzie istniała duża, aktywna diaspora żydowska, która szanowała kulturę jidysz. W Buenos Aires duet stworzył nowy kabaret, gdzie odnowił swoje klasyczne numery i opracował nowe przedstawienia. Występowali tam przed salami pełnymi Żydów z Europy Wschodniej. Ciepło przyjęto ich w Urugwaju, Chile, Brazylii, Kanadzie, USA. Z czasem Dzigan i Szumacher wrócili do Izraela i otworzyli własny teatr w Tel Awiwie. Zaczęli nawet adaptować klasyczne monologi jidysz do nowego, izraelskiego kontekstu. Jednak po długich latach tułaczki i łagrów stosunki między artystami pogorszyły się. Dzigan był bardziej emocjonalny, skłonny do improwizacji, Szumacher – powściągliwy i zdyscyplinowany. Ciągłe spory, a także zmiany w życiu osobistym doprowadziły do ostatecznego rozpadu duetu w 1960 roku. Rok później Szumacher zmarł w wieku zaledwie 53 lat. Mimo utraty partnera, Szymon Dzigan nie porzucił sceny. W latach 60. i 70. występował z solowymi koncertami, monologami, miniaturami.
W kwietniu 1980 roku, podczas występu w Tel Awiwie, Szymon Dzigan doznał zawału serca prosto na scenie. 14 kwietnia 1980 roku Dzigan zmarł w wieku 74 lat. Jego śmierć była wielką stratą dla kultury żydowskiej. Pochowany został w Tel Awiwie, z honorową ceremonią publiczną.
