Marian Hemar – satyryk na emigracji

Jedna z najjaśniejszych postaci polskiej kultury XX wieku, która połączyła w swojej twórczości subtelny humor, polityczną ironię i głęboką wrażliwość emocjonalną. Poeta, dramaturg, autor ponad trzech tysięcy piosenek i błyskotliwych miniatur satyrycznych, był głosem pokolenia, które przeżyło międzywojenną Polskę, II wojnę światową i dramat emigracji, pisze warsawski.eu.

Biografia

Marian Hemar urodził się 6 kwietnia 1901 roku we Lwowie, wówczas wchodzącym w skład Austro-Węgier. Jego rodzina należała do zasymilowanej inteligencji żydowskiej – środowiska, w którym aktywnie prowadzono dyskusje o tożsamości, kulturze i polityce. Ojciec Mariana zginął w I wojnie światowej, co znacząco wpłynęło na kształtowanie się światopoglądu przyszłego pisarza. Matka wychowywała dzieci samodzielnie, a sam młody Marian dorastał w otoczeniu, gdzie od dzieciństwa przenikały się język polski i jidysz, religia, literatura i satyra. Po ukończeniu gimnazjum Marian Hemar rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Lwowskim, a następnie filozoficzne. Jednak formalne wykształcenie okazało się mniej pociągające niż życie wierszy, sceny i satyry prasowej. W latach studenckich pisał krótkie wiersze, epigramy i satyryczne kuplety, które zaczęły pojawiać się w lokalnych periodykach. Jego twórczość wyróżniała się bystrością umysłu, ironicznym spojrzeniem na rzeczywistość i naturalną lekkością formy.

W połowie lat 20. Hemar przeniósł się do Warszawy. To tutaj rozpoczął się najbardziej płodny okres jego kariery. Początkowo pracował jako dziennikarz i redaktor w kilku gazetach, a następnie trafił do najsłynniejszego warszawskiego kabaretu „Qui Pro Quo” – teatru, który łączył intelektualny humor z satyrą polityczną, nowoczesną muzyką i awangardową reżyserią. W tym środowisku Hemar szybko zyskał popularność jako autor kupletów, piosenek, satyrycznych scenek i monologów. Jego talent do dowcipnego dialogu, zdolność do uchwycenia absurdalności biurokracji czyniły go niezwykle popularnym wśród widzów. Jednocześnie Hemar rozpoczął aktywną współpracę z innymi popularnymi teatrami i kabaretami – „Banda”, „Cyrulik Warszawski”, „Cyganeria Warszawska”, „Morskie Oko” – a nawet stworzył własny teatr komediowy „Nowa Komedia” (1933), gdzie był głównym autorem i kierownikiem repertuaru.

Do wybuchu II wojny światowej Marian Hemar stał się jedną z najbardziej wpływowych postaci w polskiej kulturze: według jego słów, napisał ponad 2000 tekstów piosenek, kilkadziesiąt jednoaktówek, scenariuszy i monologów, nie licząc epigramów i satyrycznych felietonów w prasie. Jednak za fasadą lekkiego gatunku krył się błyskotliwy analityk swoich czasów – pisarz, który potrafił przez humor stawiać niewygodne pytania o nacjonalizm, ksenofobię, zaściankowość i wulgarność języka publicznego.

Wojna i emigracja

Początek II wojny światowej we wrześniu 1939 roku był dla Mariana Hemara punktem zwrotnym. Z powodu swojego żydowskiego pochodzenia, otwarcie antynazistowskich i antypopulistycznych poglądów, a także popularności jako satyryka, znalazł się w strefie szczególnego zagrożenia. Już w pierwszych tygodniach okupacji Hemar musiał opuścić Warszawę: najpierw przez Węgry trafił do Rumunii, a stamtąd – do Palestyny. Od początku lat 40. dołączył do formowania Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich – elitarnej jednostki polskich sił zbrojnych, która walczyła u boku Brytyjczyków na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej. Hemar nie był zwykłym żołnierzem: jego główną misją stało się kulturalne wsparcie wojska. Organizował koncerty, pisał piosenki i monologi dla teatrów frontowych, występował przed żołnierzami pod gołym niebem – czasem dosłownie kilka kilometrów od frontu.

W 1941 roku, po demobilizacji, przeniósł się do Londynu, gdzie pozostał na zawsze. Właśnie w brytyjskiej stolicy rozpoczęła się nowa karta jego życia – życia emigranta, pozbawionego ojczyzny, ale nie głosu. Szybko stał się jedną z kluczowych postaci polskiej emigracji kulturalnej i założył kabaret „Biały Orzeł”. Równolegle Hemar rozpoczął współpracę z czołowymi wydawnictwami emigracyjnymi. Publikował w nich satyrę polityczną, wiersze, eseje, pamflety, krytyki teatralne i rozważania o stanie Polski, losie wygnańców i miejscu kultury w świecie, gdzie narody i języki są podzielone.

W latach 50. został prowadzącym regularnego programu satyrycznego w Radiu Wolna Europa. Jego cotygodniowe monologi z dużą dawką ironii, krytyki politycznej i refleksji kulturalnej stały się głosem emigracji i lustrem represjonowanej Polski. Przez 16 lat audycji stworzył ponad 800 autorskich programów radiowych, które słuchano w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu i Gdańsku.

Spuścizna twórcza

W latach powojennych Hemar regularnie publikował wiersze, felietony, teksty dramatyczne, a także pamflety i eseje polityczne. Jego język literacki, jak dawniej, był barwny, precyzyjny, trafny, z charakterystycznym połączeniem ironii, bólu i głębokiej miłości do Polski. W tym okresie stworzył zbiory satyr i wierszy, które zyskały popularność wśród polskiej diaspory:

• „Satyry patetyczne” (1947) – zbiór łączący tragikomiczne przemyślenia o wojnie i polityce;
• „Siedem lat chudych” (1955) – teksty napisane w pierwszych latach powojennych, o głodzie, bezpaństwowości i rozczarowaniu emigracji;
• „Ściana płaczu” (1968) – filozoficzno-satyryczny utwór, w którym Hemar rozważa żydowski los, pamięć historyczną i utracone miejsce artysty w nowym świecie.

Oprócz wierszy i satyry, Hemar tworzył utwory dramatyczne, wśród których najbardziej znane to:

• „Adolf Wielki” (1943) – polityczna groteskowa komedia, w której autor ośmiesza kult Hitlera i totalitaryzm;
• „Awantury w rodzinie” (1967) – satyryczna sztuka o moralnym i politycznym rozkładzie europejskiego powojennego społeczeństwa;
• „Cywile w Tobruku” (1942) – kronika teatralna, napisana na podstawie własnych frontowych wrażeń w Afryce Północnej.

Wyjątkowym wkładem Hemara w polską kulturę stały się również przekłady klasyków, w szczególności Horacego i Szekspira. Jego przekład „Sonetów Szekspira”, wydany w 1968 roku, uważany jest za jeden z najtrafniejszych w języku polskim – nie tylko ze względu na dokładność treści, ale i na zachowanie poetyckiej muzykalności oryginału. Hemar subtelnie wyczuwał rytm i niuanse angielskiego wiersza, umiejętnie adaptując go do polskiej tradycji bez utraty ducha tekstu.

Sukces i uznanie

Za swój wkład w rozwój polskiej kultury na emigracji Marian Hemar otrzymał liczne wyróżnienia i nagrody. Szanowali go czytelnicy czołowych wydawnictw emigracyjnych (Wiadomości, Dziennik Polski, Dziennik Żołnierza), związki literackie, a także fundacje kulturalne. W szczególności Fundacja Jurzykowskiego w Nowym Jorku wielokrotnie nagradzała Hemara za osiągnięcia literackie.

W 1966 roku został odznaczony Oficerskim Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski, a w 1972 – Krzyżem Komandorskim tego samego orderu – jedną z najwyższych polskich odznaczeń państwowych na emigracji.

Marian Hemar zmarł 11 lutego 1972 roku w miejscowości Dorking koło Londynu w wieku 70 lat. Został pochowany na cmentarzu Christ Church. Od czasu do czasu w prasie pojawiają się apele o repatriację jego szczątków do Polski, jednak na razie Hemar pozostaje symboliczną postacią wygnania – pisarzem, którego los, podobnie jak los całego pokolenia, przeszedł drogę od Lwowa do Londynu, od sceny Qui Pro Quo do Radia Free Europe.