Warszawa stała się miastem inspiracji dla wielu wybitnych polskich i zagranicznych postaci z różnych dziedzin. To właśnie to miasto otworzyło talenty i perspektywy przed jednym z najsłynniejszych polskich reżyserów, Andrzejem Munkiem. Jak Andrzej Munk stał się czołowym reżyserem filmowym XX wieku? Jakie trudności musiał pokonać twórca najlepszych polskich filmów? Historię sukcesu, życie i twórczość Andrzeja Munka omówimy w naszym artykule na warsawski.eu.
Wczesne lata i życie w Warszawie
Andrzej Munk urodził się 16 października 1921 roku w Krakowie w rodzinie żydowskiej. W dzieciństwie był zwyczajnym chłopcem, bez szczególnych zdolności twórczych. Co więcej, uczył się w szkole przyrodniczo-matematycznej. Jako młody człowiek nie potrafił sobie nawet wyobrazić, co przyniesie mu przyszłość.
Kiedy wybuchła II wojna światowa, Andrzej i jego rodzina byli zmuszeni przenieść się do Warszawy. Ze względu na swoje żydowskie pochodzenie Andrzej ukrywał się, a nawet zmienił nazwisko na Wnuk. W stolicy Polski Andrzej Munk próbował się odnaleźć: dużo pracował w różnych pracach dorywczych i choć przyszły reżyser nie mógł zaakceptować takiego stylu życia, nie miał wyboru. W 1943 roku Munk wstąpił w szeregi konspiracji, przez co nieproszeni goście odwiedzali go z rewizjami. Na szczęście podczas przeszukiwania mieszkania przez Niemców Andrzejowi Munkowi udało się uciec. Najpierw przez długi czas ukrywał się u swojego przyjaciela, a później wstąpił do Armii Krajowej i wziął udział w Powstaniu Warszawskim.
Wydaje się, że Andrzej zawsze miał szczęście: za pierwszym razem udało mu się uciec z rąk nazistów, a za drugim razem, gdy został uwięziony, cudem uniknął śmierci. Do końca II wojny światowej Munk mieszkał w Krakowie, gdzie był zmuszany do ciężkiej pracy.
Chociaż przyszły filmowiec mieszkał w Warszawie tylko w czasie wojny, czuł szczególną odpowiedzialność wobec tego miasta. Dlatego po zakończeniu II wojny światowej powrócił do stolicy Polski, gdzie brał udział w odbudowie miasta.
Później Munk rozpoczął studia architektoniczne na Politechnice Warszawskiej, a w 1947 roku wstąpił na Uniwersytet Warszawski, gdzie studiował prawo. Pewnie zapytacie, jak to się stało, że Andrzej Munk został reżyserem? Wydaje się przecież, że przez długi okres swojego życia nie dostrzegał swojej twórczej strony.
Jego życie radykalnie zmieniła straszna diagnoza — gruźlica. To ona zmusiła Andrzeja do porzucenia obu placówek edukacyjnych i udania się na długotrwałe leczenie. Dopiero po powrocie do zdrowia Munk podjął decyzję o wstąpieniu do Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi i to właśnie ta decyzja okazała się kluczowa w życiu jednego z najbardziej utalentowanych reżyserów w historii Polski.
Lata studenckie i debiut reżyserski
We wrześniu 1948 roku Andrzej Munk rozpoczął studia w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej na kierunkach operatorskim i reżyserskim. Był niezwykle zdolnym i wytrwałym studentem, łączącym studia z działalnością polityczną: był członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej.
Andrzej Munk zadebiutował jako autor zdjęć filmowych w 1948 roku. Jego praca dyplomowa opierała się na studiach dokumentalnych. Młody, obiecujący i zdeterminowany, Andrzej uczestniczył w wielu wydarzeniach z zamiarem utrwalenia ich na zawsze na taśmie filmowej. W 1950 roku Munk dokumentował m.in. zlot młodzieży szkół artystycznych w Poznaniu, uczestniczył w Kongresie Nauki Polskiej w Warszawie. Produkcja “Nauki bliżej życia” przybliżyła realizację marzeń Munka — otrzymał dyplom z doskonałymi wynikami, co otworzyło mu drzwi do pełnej sukcesów przyszłości. Trudno sobie wyobrazić, że jeszcze kilka lat wcześniej Andrzej Munk musiał ciężko pracować i ukrywać się przed całym światem. Teraz zamierzał opowiedzieć wszystkim o sobie poprzez swoje filmy.
Od 1951 roku Andrzej Munk całkowicie poświęcił się kinematografii i reżyserii. Niektóre z jego dzieł miały charakter propagandowy, ale szczególny styl artystyczny przyciągał uwagę widzów. Pierwszym filmem, w którym Munk w pełni zademonstrował swoją artystyczną wolność, było “Kolejarskie słowo”. Jest to dokument opowiadający o realiach i trudnościach życia pracowników kolei.
Jeśli myślicie, że Munk skupił się wyłącznie na poważnych filmach dokumentalnych, to wcale tak nie jest. Jest on również autorem pogodnych impresji fantastycznych, które stały się prawdziwym skarbem polskiego kina XX wieku. Film “Niedzielny poranek” z 1955 roku w szczególnym stylu pokazuje odbudowę Warszawy po wojnie. Jest to zresztą pierwszy kolorowy film Munka.
Pierwszy pełnometrażowy film Munka ukazał się w 1956 roku. Pracował wówczas w Wytwórni Filmów Dokumentalnych w Warszawie. W 1958 roku Munk zaprezentował swój najsłynniejszy film, dramat “Eroica. Symfonia bohaterska w dwóch częściach”.
Niedokończony projekt Munka
W 1960 roku Andrzej Munk rozpoczął pracę nad filmem “Pasażerka”. Był to film szczególny, niepodobny do żadnego z jego wcześniejszych dzieł. Munk chciał w nim poruszyć niezwykle ważne tematy. Zafascynowała go historia dwóch kobiet — strażniczki i więźniarki obozu koncentracyjnego. Munk rozpoczął zdjęcia do filmu w 1961 roku, a wiele scen nakręcił w Auschwitz. Niestety nie udało mu się dokończyć dzieła, gdyż zginął tragicznie w wypadku samochodowym 20 września 1961 roku. Doznał obrażeń niepozwalających na przeżycie.
Co stało się z “Pasażerką”? Po śmierci Andrzeja Munka przez dwa lata trwały poszukiwania reżysera, który byłby w stanie odtworzyć zamysł autora i dokończyć film. Po długich namysłach ekipa filmowa zdecydowała się pokazać widzom niedokończony film. Premiera filmu odbyła się 20 września 1963 roku.
„Pasażerka”, mimo że była niedokończonym projektem Munka, zyskała ogromną popularność zarówno w Polsce, jak i za granicą. W szczególności film zdobył nagrodę FIPRESCI na festiwalu w Cannes. Wielu krytyków uważa go za jedyny realistyczny film o tym, co naprawdę wydarzyło się w obozach koncentracyjnych. W polskiej kulturze film stał się najważniejszym dziełem polskiej szkoły filmowej.
Indywidualny styl Andrzeja Munka
Andrzej Munk rozpoczął swoją karierę reżyserską jako malarz socrealistyczny. Świadczą o tym jego pierwsze dzieła, w których ściśle przestrzegał cenzury. Jednak mimo to jego filmy były obdarzone szczególną dramaturgią. Zawsze starał się oddać realia swojej epoki, nie ukrywając prawdy.
Andrzej Munk i Andrzej Wajda byli założycielami polskiej szkoły filmowej. Munk był pierwszym reżyserem, który wprowadził tragedię do polskiego kina, a jego filmy opierały się na wydarzeniach II wojny światowej i odbudowie Polski. Jak twierdzi sam reżyser, starał się tworzyć filmy zrozumiałe dla widza. I to mu się udało.
Najsłynniejsze filmy Andrzeja Munka
Andrzej Munk zostawił po sobie spory dorobek reżyserski w zakresie filmów krótkometrażowych. Zrealizował osiem filmów dokumentalnych i pięć fabularnych. Większość jego dzieł uznawana jest za arcydzieła polskiego kina. Na szczególną uwagę zasługują filmy “Błękitny krzyż”, “Człowiek na torze”, “Eroica”, “Zezowate szczęście” i “Pasażerka”. Każde z jego dzieł jest echem duszy reżysera. Jako jeden z nielicznych twórców starał się pokazać realia życia z nieodłącznym ludzkim dramatem. Na tym polega fenomen wielkiego reżysera.